حلوان:سرپل ذهاب یا ...؟

(نظر برخی از نویسندگان درباره موقعیت حلوان)

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             

ایران از سرزمین های کهنی است که در طی تاریخ طولانی خود سلسله های بسیار برآن حکومت کرده اند و درگوشه گوشه ی این سرزمین تمدن ساز مناطقی وجودداردکه در دوره ای از ادوار تاریخی جزو شهرهای آباد بوده است و ذکر تاریخ آن خالی از لطف نیست.

 از جمله این مناطق کهن می توان به استان کرمانشاه اشاره کرد که از دیرباز محل استقرار حاکمان مختلف بوده است.یکی از شهرستان های استان کرمانشاه سرپل ذهاب است که به علت وجود رودخانه ای چون الوند از ازمنه کهن آباد و محل زندگی بوده است.از طرفی به علت اینکه این منطقه بر سر راه جاده قدیمی غرب به شرق-که یکی از راه های نفوذ به فلات ایران می باشد-بوده است،در طول تاریخ مورد توجه حکمرانان قرار گرفته و همین مسئله یکی از عوامل شهرت آن گشته است و به علت موقعیت مناسب آن اقوام مختلفی چون لولوبی و گوتی وکاسی و...در آن مستقر شده اند.به این علت آثار مختلفی از حکومت های گوناگون در آن به یادگار مانده است.در این نوشته سعی شده است نظرات تعدادی از مورخان و نویسندگان داخلی و خارجی در باره موقعیت حلوان باستانی آورده شود،بدون اینکه نویسنده این سطور به تفسیر و قضاوت در باره این نوشته ها بپردازد.

    نظر برخی از نویسندگان درباره موقعیت حلوان:

 الف) راولینسون سیاستمدار،پژوهشگر و نویسنده انگلیسی که در عصر قاجار و در زمان پادشاهی محمدشاه به ایران آمد و موفق شد کتیبه میخی بیستون را بخواند،سفرنامه ای از خود به یادگار گذاشته است.وی در سفرنامه اش در جاهای مختلف به حلوان اشاره کرده است،از جمله می نویسد: مشرف بر ذهاب و در سمت مشرق آن دژ بان زرده یا قلعه یزدگرد قرار دارد که سنگر حلوان به شمار می رود(ص15). وی همچنین اشاره می کند که معمولا شهر ذهاب را به طور اشتباه با حلوان یکی از هشت شهر باستانی جهان که محل آن در سرپل ذهاب قرار داشته،یکی دانسته اند.شهرحلوان در دوازده کیلومتری ذهاب و بر شاهراه بغداد-کرمانشاه واقع است (ص21).به گفته وی برخی از اعراب مسیحی در نوشته های خود شهر حلح تبعیدگاه یهودیان را به حلوان ترجمه کرده اند.بازمانده سنت های یهودیان در این محل فراوان است،همچنانکه هنوز برخی از ایلات این نواحی حضرت داوود را بزرگترین پیغمبر و حامی خود می دانند(ص22).

ب)گی لسترنج در کتاب جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت شرقی در باره شاهراه عراق به خراسان می نویسد:این جاده از دروازه خراسان در خاور بغداد شروع می شد،از صحرا گذشته، از پل های مستحکمی که بر روی رودخانه ها ساخته بودند عبور می کرد،تا به حلوان پای گردنه ای که از آنجا به کوههای ایران می رسید منتهی می شد و در اینجا به ایالت جبال وارد می شد و پس از عبور از یک سربالایی تند به کرمانشاه مرکز کردستان می رسید(ص10).وی همچنین اشاره می کند به اینکه:شش فرسخ بعد از خانقین،در نصف راه تا حلوان-که اولین شهر استان جبال است-قصرشیرین واقع است(ص68).وی در جای دیگر کتاب آورده است که:در کنار شاهراه بزرگ خراسان چهار فرسخ بالای حلوان به طرف کرند ماذروستان واقع است که به گفته یاقوت ایوانی در آنجا بوده که بر روی صفه ای بنا گردیده و قسمتی از قصر بهرام گور بوده که بوستانی گرداگردآن وجود داشته،شش فرسخ بعد از ماذروستان شهرکرند واقع است(ص7-206).

در نقشه های شماره(1و2و5)همین منبع نیز موقعیت حلوان در میانه راه قصرشیرین-کرمانشاه آورده شده است.

 ج)محمدجواد مشکوردر جغرافیای تاریخی ایران باستان می نویسد:حلوان-که به زبان یونانی خالا نامیده می شود-شهریست قدیمی بر ساحل چپ رود حلوان در جنوب سرپل ذهاب که امروزه به طور کلی ویران است ولی محل آن به سبب ویرانه های طاق گرا معلوم است.شهر بر مدخل یکی از گردنه های جبال زاگرس بنام عقبه حلوان-به نام لاتینی زاگری پولای-واقع بوده است.رود حلوان که از این شهر نام گرفته است،از ریزابه های دیاله است که در جنوب کرند سرچشمه می گیرد و از قصرشیرین می گذرد(70-369).                                                                                                                                                                               وی همچنین از زبان دیگر نویسندگان چنین می نویسد:یعقوبی حلوان را در منطقه کوهستان،  مولف حدودالعالم آن را در میان شهرهای عراق،ابن خردادبه آن را در سواد عراق و مسعودی می نویسد در منطقه کوهستان پیوسته است(ص70-369).مشکور در جای دیگر عنوان می کند: شش فرسخ بعد از خانقین،در نصف راه تا حلوان-که اولین شهر استان جبال است-قصرشیرین واقع است(ص421).

د)ابودلف در سفرنامه اش چنین می آورد : در حلوان آثاری شبیه بناهای قصرشیرین هست.ازآنجا به طاق حجام(گرا)می روند و سپس به ماذروستان(ص58).وی در جای دیگر این چنین می نویسد:در منابع عربی فاصله حلوان به کرمانشاه حدود 35 فرسخ برآورد شده که در نقشه جدید برابر 5/85 مایل(143 کیلومتر)است.ماذروستان در شش فرسخی حلوان است و چون گفته شده در آن برف می بارد، شاید همان سرمیل باشد.مرج القلعه چهار فرسخ دورتر ازآنجا واقع است و باید کرند باشد(119).وی همچنین اشاره می کندکه:از خرابه های حلوان(خلمان قدیم)که در نزدیکی سرپل امروزی واقع است،اکنون هیچ اثری دیده نمی شود (ص119).وی اشاره می کند:پروفسور عباس اقبال آشتیانی عقیده دارد دیر واقع در نزدیکی حلوان دیرالغادر- که از کلمه غدر به معنی خیانت است-خوانده می شود.دیرالغادر می بایستی قبر مدین باشد که در داخل سنگ حجاری شده و اکنون کل داوود نام دارد(ص120).

در نقشه شماره ( 2) این کتاب موقعیت حلوان در میانه راه قصرشیرین به کرند آورده شده است.

 ه)محمدعلی سلطانی در جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان می نویسد:منطقه سرپل ذهاب در محل قصبه قدیمی واقع است که آشوریان آن را کالمانو و عرب حلوان می گفتند و پلی بر روی حلوان ساخته اند.قریه مذکور متعلق به بلوک ذهاب است(ص48).وی اشاره می کند در عهد آنوبانی نی سرپل شهر بوده است.در روزگار ساسانی حلوان استانی محسوب می شده به نام خسروشادفیروز که پنج شهر فیروزقباد ،کهستان، تامرا، ارپل و خانقین را شامل بوده است.از شهر حلوان به مرغزار معروف به مرج القلعه(سرخه دیزه)که ستوران خلفا در چراگاه های همین محل می چرند می روند(ص48).                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               وی در جای دیگر اشاره می کند که:به این ناحیه(حلوان)درتنگ-به علت گردنه و کوهی که دنبال دارد- اطلاق گردیده،ولی مشهورترین نام این ناحیه فعلا ذهاب یا زهاو است(ص49).

و)ایرج افشار سیستانی در کتابش کرمانشاهان و تمدن دیرینه آن می نویسد:درکتاب های رجال گوراحمد بن اسحاق-ازیاران امام حسن عسکری- را در 18کیلومتری حلوان معرفی کرده اند (ص534 ).

ز)دکترعبدالحسین زرین کوب در کتاب تاریخ مردم ایران می نویسد:از بناهای شگرف دوران خسرو دوم قصرشیرین را- بین خانقین و حلوان- شاید جهل بدفرجام اخلاف به دست ویرانی سپرده باشد(ص527).

ح)آرتورکریستین سن در کتاب ایران در زمان ساسانیان می نویسد:در طریق نظامی بین خانقین و حلوان خرابه قصر دیگری نمایان است که در تاریخ خسروپرویز دارای تاثیری بوده، آنجا را قصرشیرین می نامند(ص593).

ط)عبدالحسین نهچیری در جغرافیای تاریخی شهرها در نقشه(ص285)حلوان را در میانه راه قصرشیرین و کرند آورده است.

ی)عبدالله رازی در تاریخ کامل ایران چنین می نویسد:یزدگرد پس از جنگ جلولا،از حلوان به سوی  هاشم بن عتبه و قعقاع بن عمر-که سرداران سعد بودند- رفته،در قصرشیرین از اعراب شکست خورد و تازیان داخل حلوان شدند(ص101).

ک)شیخ محمد مردوخی کردستانی در کتاب تاریخ کرد و کردستان و توابع یا تاریخ مردوخی عنوان می کند:حلوان در بین قصرشیرین و کرند در محل سرپل ذهاب کنونی واقع است (فهرست  مساکن کرد ص2 ).

ل)بارتولد در تذکره جغرافیای تاریخی می نویسد:از کرمانشاه به حلوان می رفتند و از رودخانه حلوانچای عبور می کردند.به فاصله پنج فرسخ در سمت شمال غربی حلوان در ساحل راست رود،قصرشیرین قرار گرفته و از قصرشیرین تا خانقین که در این زمان جزء عراق است شش فرسخ راه است(ص208).                                                                                                  

م)یعقوبی در البلدان چنین نظر می دهد که:جلولا اول بلاد جبال است و از جلولا به خانقین روند،از خانقین به قصرشیرین و از قصرشیرین به حلوان.از شهر حلوان به مرغزار معروف به مرج القلعه،از آنجا به زبیدیه و سپس به کرمانشاه می روند.                                                                                                                                                                                                                                                      

ن)میرزا شکرالله سنندجی در تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان در توضیح منطقه ذهاب می نویسد:ذهاب منطقه کردنشین در غرب کرمانشاهان- در گذشته تحت حکومت امرای کلهر- بخشی از منطقه درتنگ (حلوان سابق)به شمار می رفته است(ص463).

س)عزیزالله بیات در کتاب خود کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران می نویسد:طاق گرا در سرپل ذهاب واقع شده است.در این محل شهر حلوان یا به قول یونانیان خارا بر ساحل چپ رود حلوان واقع شده بود که بنای آن را به قباد اول نسبت می دهند ولی قدمت آن بیشتر است و در زمان آشوری ها خلمنو نام داشته است(ص346).

ع)علی اکبر فیاض در تاریخ اسلام می نویسد:یزدگرد در حلوان لشکری فراهم کرد و با سرداری مهران رازی نام،روانه تیسفون کرد.سعد لشکری به سرداری هاشم برادرزاده اش به استقبال فرستاد و دو لشکر در جلولا محلی نزدیک خانقین به هم رسیدند.یزدگرد پس از شکست درجلولا،درحلوان نیز تاب ماندن نیاورده،ازکوههای کرمانشاه روانه ری شد وحلوان راعربها تسخیر کردند.عمر هم سرداران خود را از ورود به کوههای ایران فعلا منع کرد،زیرا از کوه نیز می ترسید(ص147). وی درجای دیگر می نویسد:لشکر خراسان شاهراه معمول کرمانشاه- حلوان- خانقین را پیش گرفته،ازفلات ایران به جلگه عراق سرازیر شدند وناگهان بردشمن فرود آمدند (ص202).

ف)ر.ن.فرای در تاریخ ایران چنین آورده است که:جلولا نزدیک خانقین و ظاهرا در محلی است که قزل رباط امروز واقع است.ایرانیان به فرماندهی مهران رازی از سعدابی وقاص شکست خوردند. یزدگرد در حلوان که فاصله چندانی با جلولا نداشت از داستان شکست جلولا باخبر شد (ص19).

ص)ا.م.دیاکونف در تاریخ ماد می نویسد:آگوم دوم خود را شاه پادان و آلمان و پادشاه کوتیان خواند. آلمان(که بعدا عادتا هالمان نامیده شد)همان حلوان یا کوهپایه زاگرس بر سر راه بخش علیای رود دیاله می باشد(ص124).

           

فهرست منابع و ماخذ:

1)سلطانی،محمدعلی:جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان:چاپ اول 1370

2)بیات،عزیزالله:کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران:انتشارات امیرکبیر:تهران 1371

3)افشار،سیستانی ایرج:کرمانشاهان و تمدن دیرینه آن:انتشارات زرین:چاپ اول پاییز1371

4)یاسمی،رشید:کرد و پیوستگی تاریخی و نژادی او:انتشارات ابن سینا

5)گلزاری،مسعود:کرمانشاهان کردستان:انجمن آثار ملی: 1357

6)مشکور،محمدجواد:جغرافیای تاریخی ایران باستان:انتشارات دنیای ما:تهران 1371

7)ابودلف:سفرنامه:ترجمه ابوالفضل طباطبایی:نشر زوار:تهران 1354

8)راولینسون:سفرنامه:ترجمه اسکندر امان اللهی:انتشارات آگاه

9)زرین کوب،عبدالحسین:تاریخ مردم ایران:کشمکش با قدرت ها:چاپ اول 1364

10)گی لسترنج:جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت شرقی:ترجمه محمود عرفان:بنگاه ترجمه و نشرکتاب:تهران 1337

11)رازی،عبدالله:تاریخ کامل ایران:انتشارات اقبال:1363

12)کریستین سن،آرتور:ایران در زمان ساسانیان:ترجمه رشید یاسمی:انتشارات دنیای ما:چاپ هشتم 1375

13)سنندجی،میرزا شکرالله:تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان:چاپ اول تهران 1366

14)بارتولد:تذکره جغرافیای تاریخی:ترجمه حمزه سردادور:چاپ دوم 1358

15)مردوخی کردستانی،شیخ محمد:تاریخ کرد و کردستان و توابع یا تاریخ مردوخی:ج اول.چاپ دوم

16)نهچیری،عبدالحسین:جغرافیای تاریخی شهرها:انتشارات مدرسه:بهار 1370

17)یعقوبی:البلدان:ترجمه محمدابراهیم آیتی:1343

18)فیاض،علی اکبر:تاریخ اسلام:انتشارات دانشگاه تهران:چاپ پنجم اسفند 1372

19)ا.م.دیاکونف:تاریخ ماد:ترجمه کریم کشاورز:چاپ چهارم 1377

20)ر.ن.فرای:تاریخ ایران کمبریج:ج4 :انتشارات امیرکبیر:تهران 1372

 

  

 

 

نوشته شده در تاریخ شنبه 27 آذر 1389    | توسط: قدرت راستین    |    |
نظرات()