نقش انگلستان در کودتای 28مرداد1332

کودتای 28مرداد1332 کودتایی بود که از سوی دولت بریتانیا و البته با اجرای امریکا صورت گرفت و به راحتی توانست دولت مصدق را به سقوط بکشاند . با وجود اسناد و مدارک بسیار عده ای تلاش کرده اند که نقش دولت انگلستان را در کودتا و حوادث پس از آن نادیده بگیرند و یا آن را کمرنگ نشان دهند و اینگونه جلوه شود که تنها امریکا باعث و بانی این کودتا بوده است . این در حالی است که وجود اسناد و مدارک تاریخی بسیار نشان می دهد که نه تنها این واقعه صرفا امریکایی نبود که انگلیسی ها نقشی مهم در به پیروزی رساندن آن داشته اند . و حتی در تمام دوران بعد از کودتا که ظاهرا امریکاییان صحنه گردان سیاست ایران بوده اند ، انگلیسی ها از طریق شبکه های جاسوسی و وابسته به خود ساختار سیاسی ایران را در دست داشتند . نباید فراموش کرد که با توجه به نفرت مردم ایران از انگلستان ، آن ها ترجیح می دادند که به طور غیر مستقیم در این قضیه مداخله نمایند تا از ایجاد تحریکاتی در جامعه ی ایران علیه خود در امان بمانند . به همین دلیل وقتی که کرمیت روزولت در حین بازگشت از ایران و پس از پیروزی کودتا در مسیر خود به امریکا ، از انگلیس دیدن کرد و با چرچیل نخست وزیر وقت انگلیس ملاقاتی داشت و به وی یادآور شد که قصد دارد خاطرات خود را درباره ی کودتا بنویسد ، چرچیل از وی خواست هیچ نامی از دولت انگلستان نبرد و تمام اعتبار این موفقیت را برای واشنگتن نگه دارد . بعد از اشغال ایران به وسیله ی متفقین در جنگ جهانی دوم دولت های امریکا و شوروی به صحنه ی سیاست ایران وارد شدند و به رقیبی برای انگلستان در ایران تبدیل شدند . اما انگلستان به علت تجربه ی طولانی سیاست استعماریش در ایران و با برخورداری از شبکه ها و گروه هایی قدرتمند در هیات حاکمه کشور می- توانست قدرت دو رقیب دیگر خویش را محدود نماید . کودتا به راحتی به پیروزی رسید . اما علت پیروزی کودتاچیان را نباید فقط در دخالت و برنامه ریزی بیگانگان دانست که متاسفانه عوامل داخلی چون مشکلات اقتصادی کشور ، اعتصابات ، فضای سیاسی ملتهب داخلی ، دخالت ها و توطئه گری های پیدا و پنهان مستبدین داخلی و آن ها که مصدق دستشان را از چپاول بیت المال قطع کرده بود ، اختلافات وسیعی که بین سران نهضت  به خصوص مصدق و کاشانی به وجود آمده بود ، عوامل وابسته ی داخلی که به راحتی گروهی را با پول و رشوه به سمت خود کشیدند ، تحریک مخالفان مصدق در مجلس به منظور تضعیف برنامه­های اقتصادی دولت و ... از جمله عواملی بود که توانست زمینه را برای ضربه نهایی به مصدق فراهم سازد.

 انگلستان با سابقه طولانی نفوذ در ایران به عنوان یکی از کشورهای قدرتمند در ایران منافع زیادی به دست آورده بود . این کشور پس از کودتای سوم اسفند 1299ش این نفوذ خود را بسیار بیشتر نمود و در بسیاری از تصمیم های دولتی و سیاست های کشور دخالت و تاثیر مستقیم داشت . با ملی شدن صنعت نفت در ایران و روی کار آمدن مصدق به عنوان نخست وزیر ، انگلیسی­ها سلطه انحصاری خود را بر نفت ایران از دست دادند . این اقدام مصدق بریتانیا را سخت دچار وحشت کرد . زیرا انگلیسی­ها از این می- ترسیدند که اگر ایرانیان بتوانند اداره ی تاسیسات نفتی را خود به دست گیرند ، نخستین پیامد و تاثیر آن  این خواهد شد که کشورهای دیگر خاورمیانه تقاضای خواسته ی مشابهی را بکنند . از طرف دیگر انگلستان با ملی شدن صنعت نفت در ایران صنعت و بازار نفت را از دست می داد . در نتیجه دولت بریتانیا درصدد برآمد از راه­های گوناگون به تضعیف دولت مصدق بپردازد : نفت ایران را تحریم کرد ، سرمایه خود را از بانک های ایرانی خارج نمود ، به تشکیل گروه های مخالف دولت مصدق دست زد و با دادن رشوه و تهیه ی برنامه و امکانات لازم ، افراد مخالف با مصدق را در این گروه ها وارد می کرد . از گروه هایی که به وسیله ی انگلستان به فعالیت علیه مصدق می پرداختند ، می توان به شبکه ی برادران رشیدیان (اسدالله،سیف الله،قدرت الله)اشاره کرد . این گروه در مجلس و بازار نفوذ زیادی داشتند . به گفته ی وودهاوس برادران رشیدیان از حقوق بگیران سفارت انگلیس بودند و در حقیقت کلید اصلی طرح بودند که با کمک دیگر عوامل انگلستان و برخی با چهره ی کمونیست و تندروی دست راستی به خیابان ها اعزام شدند تا مساجد و مجسمه ها را سرنگون کنند.(1) از دیگر شبکه های وابسته که توسط انگلستان در ایران ایجاد شد ، می توان شبکه بدامن را نام برد که با هدف جلوگیری از توسعه ی نفوذ شوروی و مهار کمونیست ها ایجاد گردید . این شبکه اقدام به عملیاتی با رمز بدامن می کرد . از جمله اقدامات این شبکه که باعث وحشت دولت امریکا از خطر حزب کمونیست و ورود امریکا به صحنه ی کودتا شد ، می توان تظاهرات علیه هریمن نماینده مخصوص ترومن در تیرماه 1330ش را نام برد . محقق امریکایی-مارک گازیوروسکی- پس از شرح بعضی از فعالیت های ضد شوروی و ضد کمونیستی شبکه ی بدامن می نویسد : با جریان ملی شدن نفت و روی کار آمدن دکتر مصدق فعالیت این گروه بیشتر متوجه مبارزه با دکتر مصدق و جبهه ی ملی شد و عوامل این شبکه در جریان وقایعی که به کودتای 28مرداد1332 و سقوط حکومت مصدق انجامید ، نقش موثری ایفا کردند . (2) از دیگر گروه هایی که با انگلستان همکاری نزدیکی در کودتا داشت ، باید از خانواده ی شاه و درباریان نام برد . ملکه ی مادر ، ملکه توران امیر سلیمانی ، ملکه عصمت السلطنه ، برادران و خواهران و خویشاوندان شاه تقریبا همه خاطرات تلخی از دوران حکومت دکتر مصدق به یاد داشتند و به تلخی و نفرت از آن دوران یاد می کردند . مصدق بسیاری از اطرافیان شاه را از ایران به اروپا فرستاد ، اختیارات شاه محدود شده بود و حقوقی که دولت به شاه و دربار می پرداخت ، تعدیل شده و مصدق حتی خواهان آن بود که به دلیل تنگدستی دولت ، شاه از دریافت حقوق ماهیانه ی خود چهل و پنج هزار تومان خودداری کند . (3)

دولت انگلستان با فرستادن هیات­هایی سعی داشت از راه گفتگو ، اختلافات پیش آمده را حل کند . اما پس از شکست گفتگوها با مراجعه به نهادهای بین­المللی درصدد بود مسئله را به نفع شرکت نفت ایران و انگلیس خاتمه نماید . دولت بریتانیا همواره می­کوشید ، اقدام دولت ایران را یک اقدام غیر قانونی قلمداد کند و ملی کردن صنعت نفت را در حکم تصرف اموال شرکت سابق بداند . انگلیسی­ها سرانجام به این نتیجه رسیدند که رسیدن به توافق با مصدق امکان­پذیر نیست و گفتگو با مصدق را بی­فایده و تنها راه حل مسئله نفت را کاربرد نیروی نظامی می­دانستند . کوشش مدام برای براندازی دولت مصدق ، تحریم نفت و ایجاد پاره­ای مشکلات اقتصادی علیه ایران از جمله تلاش­هایی بود که بریتانیا در مقابله با مصدق به کار برد . دولت انگلیس پس از ملی شدن نفت در ایران اعلام کرد که خریداران نفت ایران تحت تعقیب قضایی قرار خواهند گرفت . تحریم نفت ایران موجب شد تا دولت نتواند برنامه­های اقتصادی خود را پیاده کند . زیرا دولت مصدق بعد از ملی شدن نفت شدیدا به عواید نفت به منظور بهبود اوضاع اقتصادی نیاز داشت . گرانی و تورم باعث نارضایتی در میان مردم شده بود . بدین ترتیب ایجاد مشکلات اقتصادی عامل مهم در تضعیف دولت مصدق بود که در دراز مدت می­توانست به حکومت مصدق ضربات بزرگی وارد سازد . دولت انگلستان در ابتدای تصمیمش برای سرنگونی دولت مصدق تنها بود ، زیرا امریکایی ها از ملی شدن صنعت نفت در ایران پشتیبانی می کردند . آن ها معتقد بودند سقوط مصدق ممکن است باعث شود کمونیست ها قدرت را به دست بگیرند . (4) امریکایی ها به صراحت بیان می­داشتند که حق ایرانیان را در ملی کردن صنعت نفت به رسمیت می­شناسد . هرچند طرح کودتا در دوره ی زمامداری دموکرات ها مورد بررسی قرار گرفته بود ، ولی ترومن سعی داشت ایران به هر طریقی با غرب متحد بماند . امریکایی ها سعی داشتند علیه ایران اقدامی نظامی صورت نگیرد و مسئله نفت را از طریق مسالمت آمیز حل و فصل کنند . ایدن وزیر خارجه انگلستان می گوید : من از کمک هایی که سیاست بی طرفی امریکا در مناقشه نفت به مصدق می کرد ، دلواپس و نگران بودم . (5) دولت بریتانیا نتوانست حمایت امریکا را در زمان نخست وزیری ترومن برای اجرای کودتا در ایران به دست آورد . این دولت از ترس روی کار آمدن کمونیست­ها ، قصد داشت حتی به مصدق کمک­های اقتصادی کند . وودهاووس می­گوید : اما من در دیداری با آچسون وزیر خارجه آمریکا خاطر نشان کردم که اگر مصدق سقوط کند ، حکومت معقول­تری می­تواند به خوبی جای او را بگیرد ، حکومتی که با آن می­توان یک قرار داد رضایت­بخش بست . (6) در دوره ی بعدی انتخابات -1331ش- که محافظه کاران امریکا به رهبری آیزنهاور به قدرت رسیدند ، این دولت همچنان وجود مصدق را در مقابل کمونیزم مفید می دانست ، ولی انگلیسی ها توانستند دولت جدید را قانع سازند که حل مسئله ی نفت از طریق مسالمت آمیز امکان پذیر نیست . در جریان کنفرانس واشنگتن و پس از اینکه مصدق پیشنهاد امریکا و انگلستان را نپذیرفت ، و به علت ترس آیزنهاور از خطر نفوذ کمونیزم در ایران ، انگلیسی ها از این فرصت استفاده کرده ، امریکا را با خود همراه ساختند . از تیرماه 1332ش نقشه ی امریکایی ها و انگلیسی ها جدی تر شد . امریکایی ها در این نگرانی بودند که توده ای ها با یک کودتای چپی سرخ کشور را به تصرف درآورند ، زیرا تخمین می زدند در ارتش یک گروه پرشمار کمونیست وجود دارد . انگلیسی ها به ترس امریکا یی ها دامن می زدند و در عین حال به آن ها وعده می دادند در صورت پیروزی بر مصدق سهم قابل توجهی از نفت ایران را برای پسرعموهای انگلوساکسون خود در نظر خواهند گرفت . (7) بدین ترتیب این دو دولت زمینه را برای اجرای عملیات آژاکس مورد بررسی قرار دادند . انگلستان با استفاده از دسیسه خطر کمونیزم در ایران به منظور فراهم کردن زمینه ی کودتا ، امریکا را قانع ساخت که تنها راه جلوگیری از توسعه ی کمونیزم و راه حل نفت ایران ساقط کردن دولت مصدق است . حزب توده در اواخر حکومت مصدق تا حدودی سیاست خود را در قبال دکتر مصدق تغییر داده بود و از وی حمایت می کرد . این تغییر رویه حزب توده و اقدام حامی این حزب - روسیه - در تغییر سفیرش در ایران باعث شد ، چنین برداشتی در جامعه داخلی و بین المللی ایجاد شود که حزب توده از طرف دولت روسیه در صدد برکناری شاه و پس از آن برکناری مصدق ، جهت قدرت یابی در ایران است . نگرانی امریکا از حزب توده تا جایی بود که یکی از مسئولان امریکایی می گوید : اغماضی که دولت ایران نسبت به این حزب دارد باعث نگرانی است . محافل سیاسی امریکا معتقد شده بودند که نفوذ حزب توده رو به تزاید است و اگر وضع همین طور ادامه یابد ، مخاطراتی در پیش است که ایران در پشت پرده آهنین قرار گیرد و ضربه ی بسیار عظیمی به سیاست کلی کشورهای غرب وارد آید . (8) طرح کودتا علیه مصدق در سال 1953م به وسیله ی چرچیل نخست وزیر انگلستان و ایدن وزیر امور خارجه مورد تصویب قرار گرفت . انگلیسی ها ، وودهاوس نماینده ی خود را برای جلب نظر همکاران خود در سیا درباره ی براندازی دولت مصدق به امریکا فرستادند . وی ماموریت داشت خطر وقوع کودتا را از سوی حزب توده به امریکاییان گوشزد کند . وی می گوید : استدلال من این بود که حتی اگر ما با مصدق در مورد نفت به راه حلی دست یابیم باز هم مصدق قادر نخواهد بود ، در صورت حمایت شوروی از کودتای حزب توده از چنین کودتایی جلوگیری کند . (9) وی پس از رایزنی با مقامات امریکایی طرح پیشنهادی دولت متبوعش را به اطلاع مقامات امریکایی می رساند . طرحی که بر اساس آن قرار بود در سراسر ایران اغتشاشاتی جهت سرنگونی دولت مصدق صورت گیرد . آمریکایی­ها وعده دادند که نقشه بریتانیا را مسئولان وزارت خارجه و مقامات سیا مطالعه خواهند کرد ، اما هر گونه تصمیم­گیری در مورد آن را به بعد از روی کارآمدن دولت جدید موکول کردند . بعدها با روی کار آمدن دولت جدید در آمریکا ، رایزنی­های بریتانیا و آمریکا از سر گرفته شد . در نتیجه ی جلساتی قرار شد ، طرحی برای براندازی مصدق به نام رمزی آژاکس تهیه شود . سرانجام طی جلساتی درباره ی طرح عملیات مشترک علیه دولت مصدق به توافق رسیدند و به پیشنهاد انگلیسی ها روزولت به عنوان فرمانده عملیات انتخاب شد . (10) نام زاهدی نیز برای جانشینی مصدق مورد توافق قرار گرفت . هدف از برنامه آژاکس که با همراهی شاه ایران ، چرچیل ، آنتونی ایدن ، آیزنهاور ، جان فاستر دالس ، سازمان سیا و اینتلیجنس سرویس باید صورت می گرفت ، برانداختن نخست وزیر ایران مصدق - بود . پس از تصویب طرح در انگلستان و امریکا موقع اجرای عملیات فرا رسیده بود . پس از موافقت امریکا برای شرکت در کودتا ، انگلیسی­ها از آمریکایی­ها انتظاراتی داشتند : اول آنکه سازمان سیا عوامل خود را با سازمانی که بریتانیا دارد ، همراه سازد . دوم آنکه دولت آمریکا آمادگی داشته باشد که به محض روی کار آمدن دولت جدید در تهران کمک­های مالی در اختیار آن دولت بگذارد . سوم اینکه آمریکا حاضر شود که اگر لازم آید سیاست محافظه­کارانه را رها کرده ، علنا تمایل خود را به وقوع تغییرات در تهران مثلا از طریق فشار به شاه اعلام کند . و چهارم آنکه آمریکا وحدت نظر و هماهنگی کامل با بریتانیا از خود نشان دهد .

 یکی از مشکلات طرح کودتا که توسط سیا و سازمان جاسوسی انگلیس مطرح شده بود ، بی­تصمیمی شاه و راغب نبودن وی در این نقشه بود . چون محمدرضاشاه با وجود حمایت های همه جانبه ی امریکا و انگلستان ، در خود توان برکناری مصدق و یا حتی دستور عزل او را نمی دید . عاملان کودتا معتقد بودند که برخورداری از حمایت شاه در کودتا بسیار موثر است . هم به دلیل اینکه می­توانست به این عملیات مشروعیت ببخشد و هم تاییدی برای برکناری قانونی مصدق و جانشین ساختن زاهدی باشد . بنابراین روزولت و اسدالله رشیدیان بارها با شاه ایران ملاقات کردند و کوشیدند وی را به امضای فرمان و حمایت از کودتا متقاعد کنند . شاه همچنان در تردید بود . دستگاه های جاسوسی کشورهای مذکور بیکار ننشسته و از روش دیگری برای راضی کردن شاه در عملیات کودتا استفاده کردند و آن اینکه سعی کردند به عنوان بخشی از عملیات مشترک سیا و اینتلیجنس سرویس از طریق خواهر شاه اشرف - وی را ترغیب به شرکت در این عملیات نمایند . بنابراین ماموران انگلستان و امریکا اشرف را - که در این ایام در پاریس زندگی می کرد - ترغیب کردند تا برای تقویت حس اعتماد برادرش به تهران عزیمت کند . اما مصدق اشرف را مجبور به خروج از ایران کرد . - اشرف در خاطرات خود از این دوران به عنوان دومین تبعید خود از ایران یاد می کند و می نویسد در این مدت با اینکه از ایران دور بوده ، به مبارزه علیه مصدق چه به وسیله ی عوامل خود در داخل کشور و چه از طریق تماس با خارجیان ادامه می داد و سرانجام نقش کلیدی در اجرای طرح سرنگونی مصدق ایفا کرده است . (11) سپس شوارتسکف به ایران آمد و به علت بی نتیجه ماندن مذاکراتش ، روزولت به ایران آمده ، با شاه دیدار کرد و حمایت دولت امریکا از شاه را در صورت حضور در کودتا به وی گزارش داد و گوشزد کرد در صورت عدم پذیرش خواسته های آن ها کشور را ترک خواهد کرد و هشدار داد که دولت امریکا در صورت عدم همکاری وی ممکن است ، بدون او دست به اقدام بزند . در این جلسه روزولت آخرین تضمین برای رفع تردید شاه در براندازی دولت مصدق و حمایت از کودتا - یعنی این مسئله که آیزنهاور و چرچیل به شکل رمزی در سخنرانی ها یا در رادیو حمایت خود را از شاه و اجرای کودتا اعلام کنند - به شاه می دهد . شاه در اوایل مرداد این رمزها را از رادیو دریافت کرد . (12) سرانجام شاه پذیرفت که فرمان را امضا کند . روزولت و رشیدیان تصمیم گرفتند ، از شاه بخواهند دو فرمان را امضا و در یکی مصدق را عزل و در دیگری زاهدی را منصوب کنند . عاملان انگلیسی­ فرمان­ها را تهیه کردند و توسط سرهنگ نصیری فرمان­ها را نزد شاه بردند تا آن­ها را امضا کند . سرانجام در 24مردادماه شاه به تردیدهایش درباره ی کودتا پایان داد و با صدور دو حکم ، یکی نامزدی فضل الله زاهدی به نخست­وزیری و دیگری حکم برکناری و بازداشت مصدق با کودتاچیان همکاری کرد و پس از امضای فرمان هایش به شمال کشور رفت . اما مرحله ی اول کودتا در 25مردادماه به شکست انجامید ، به همین دلیل با ملکه به بغداد و از آن­جا به رم رفت . روز بعد طرفداران مصدق در خیابان­ها به تظاهرات پرداختند ، عکس های شاه از ادارات برچیده شد ، و مجسمه- های شاه و پدرش پایین کشیده شدند . بسیاری از نظامیان که در مظان همکاری با شاه قرار گرفته بودند ، بازداشت شدند . کودتاچیان بیکار ننشستند . لویی هندرسون سفیر امریکا به ملاقات مصدق رفت و به وی اعلام کرد که دولت متبوعش دیگر نمی- تواند حکومت وی را به رسمیت بشناسد . با اقدامات کودتاچیان در سازماندهی دوباره ی مخالفان ، گروه هایی در خیابان ها به اقدام علیه مصدق پرداختند . در روز کودتا طرفداران شعبان بی مخ موجبات ناامنی در خیابان های تهران را فراهم کردند ولی متاسفانه نه از اتحاد و همدلی لازم در جامعه ی ایرانی خبری بود و نه دولتمردان ، اقدامات لازم را جهت جلوگیری از موج دوم کودتا انجام دادند . سرانجام در ظهر 28مرداد کودتا موفق شد و مصدق از مقامش ساقط گشت . با سقوط دولت ملی ، مردمی و قانونی مصدق ، سپهبد زاهدی که خدمات زیادی در اجرای کودتا به عنوان فرماندهی نظامی کودتا به بیگانگان انجام داده بود ، زمام امور را در دست گرفت و چند روز بعد شاه از اروپا بازگشت . کودتای 28 مرداد به وسیله ی امریکا اجرا شد ، ولی عامل اصلی در موفقیت کودتا و آنچه توانست به مصدق ضربه بزند ، نقشه های انگلستان و اقدامات این کشور بود.

 

فهرست منابع و پی نوشت ها:

1-وودهاوس،سی ام.عملیات چکمه.ترجمه فرحناز شکوری.نشر نور:1367ص3-21

2-طلوعی،محمود.بازیگران عصر پهلوی.ج2.نشر علم:چاپ سوم:1374ص639

3-معتضد،خسرو.شب ژنرال ها.انتشارات علمی:چاپ اول:1383ص382

4-ایدن،آنتونی.خاطرات آنتونی ایدن.ترجمه کاوه دهگان.انتشارات فرزانه:1357ص288

5-همان.ص286

6-همان.288

7-اقبال آشتیانی،عباس.تاریخ ایران پس از اسلام.نگارستان کتاب:چاپ اول:1386ص930

8-فاتح،مصطفی.پنجاه سال نفت ایران.شرکت سهامی سپهر:تهران:1335ص662

9-عملیات چکمه.ص38

10-همان.ص27

11-بازیگران عصر پهلوی.ص657

12-عملیات چکمه.ص17

 

نوشته شده در تاریخ دوشنبه 16 خرداد 1390    | توسط: قدرت راستین    |    |
نظرات()